อิหร่านกับกรอบคำอธิบาย “เผด็จการศาสนา” ข้อสังเกตต่อองค์ความรู้ในสังคมไทย

เมื่อกล่าวถึงอิหร่านในพื้นที่สาธารณะของไทย คำอธิบายที่ปรากฏอยู่บ่อยครั้งคือการเรียกระบอบการเมืองของประเทศนี้ว่า “เผด็จการรัฐศาสนา” นักคิดนักเขียนจำนวนไม่น้อยใช้คำอธิบายเช่นนี้เป็นกรอบหลักในการทำความเข้าใจอิหร่าน

ในบางบทความ การประเมินไปไกลถึงขั้นระบุว่าความเลวร้ายของผู้นำอิหร่านนั้น “ชัดเจน ไม่มีอะไรให้เถียงกัน” และว่าผู้นำศาสนา “ผิดแน่ๆ” ที่ปกครองประเทศในลักษณะเผด็จการมานานเกือบครึ่งศตวรรษ

คำอธิบายเช่นนี้มีพลังในเชิงการเมือง เพราะทำให้ภาพของประเทศหนึ่งดูชัดเจนและเข้าใจง่าย

อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาในเชิงวิชาการ การลดทอนระบบการเมืองของอิหร่านให้เหลือเพียงคำว่า “เผด็จการศาสนา” อาจทำให้ภาพของประเทศนี้เรียบง่ายเกินไป

หลังการปฏิวัติอิสลามปี 1979 อิหร่านได้สร้างระบบการเมืองที่มีโครงสร้างเฉพาะตัว

ประเทศนี้มีสถาบันศาสนาที่มีอำนาจสูง เช่น ผู้นำสูงสุด และสภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญ ซึ่งมีบทบาทกำกับทิศทางของรัฐ

ขณะเดียวกัน อิหร่านก็มีสถาบันทางการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง เช่น ประธานาธิบดี รัฐสภา (Majlis) และสภาท้องถิ่น

องค์ประกอบทั้งสองส่วนดำรงอยู่ร่วมกันในระบบเดียว

นักวิชาการด้านตะวันออกกลางจำนวนหนึ่งจึงอธิบายรัฐอิหร่านว่าเป็น ระบบการเมืองแบบผสม (Hybrid Political System)

ระบบดังกล่าวผสมผสานองค์ประกอบหลายส่วนเข้าด้วยกัน ทั้งสถาบันศาสนา โครงสร้างรัฐที่เกิดจากการปฏิวัติ และสถาบันทางการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง

ภายใต้โครงสร้างนี้ อิหร่านมีทั้งสถาบันศาสนาที่กำกับทิศทางของรัฐ และสถาบันการเมืองที่เปิดให้เกิดการแข่งขันภายใน เช่น การเลือกตั้งประธานาธิบดีและรัฐสภา

ลักษณะเช่นนี้ทำให้ระบบการเมืองของอิหร่านมีความซับซ้อนกว่าการอธิบายด้วยภาพของ “เผด็จการศาสนา” เพียงอย่างเดียว

อีกมิติหนึ่งที่มักถูกละเลยในการวิเคราะห์คือบทบาทของปัจจัยระหว่างประเทศ

อิหร่านเผชิญแรงกดดันจากภายนอกอย่างต่อเนื่องตลอดหลายทศวรรษ ไม่ว่าจะเป็นมาตรการคว่ำบาตร ความตึงเครียดทางการทูต หรือความขัดแย้งด้านความมั่นคงในภูมิภาค

ภายใต้สภาวะเช่นนี้ กลุ่มการเมืองสายอนุรักษ์นิยมและสถาบันศาสนามักมีบทบาทสูงขึ้น ขณะที่กลุ่มการเมืองสายปฏิรูปมีพื้นที่ทางการเมืองจำกัดมากขึ้น

ปรากฏการณ์ลักษณะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในอิหร่าน หากแต่พบได้ในหลายประเทศที่เผชิญภัยคุกคามด้านความมั่นคงจากภายนอก

ปัญหาขององค์ความรู้เรื่องอิหร่านในไทย

ข้อสังเกตสำคัญเกี่ยวกับการศึกษาประเทศนี้ในไทยถูกหยิบยกขึ้นโดย “ผศ.ดร.มูฮัมหมัดอิลยาส หญ้าปรัง” อาจารย์ประจำคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง

ในโพสต์เฟซบุ๊กส่วนตัวเมื่อวันที่ 4 มี.ค. 69 เขาชี้ว่า งานศึกษาวิจัยเกี่ยวกับ สังคมและการเมืองอิหร่านร่วมสมัย ในประเทศไทยยังมีอยู่อย่างจำกัด

นอกจากงานศึกษาของนักวิชาการบางคนที่ทำวิทยานิพนธ์เกี่ยวกับอิหร่าน หรือผู้ที่สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกจากประเทศนี้แล้ว วงวิชาการไทยแทบไม่มีงานวิจัยภาคสนามเกี่ยวกับสังคมอิหร่านร่วมสมัยอย่างจริงจัง

จากการติดตามการอภิปรายของนักวิชาการมหาวิทยาลัย เขาพบว่าการวิเคราะห์จำนวนมากในไทยอาศัยข้อมูลจากสื่อเป็นหลัก

กล่าวอีกอย่างหนึ่ง นักวิชาการไทยจำนวนหนึ่งศึกษาประเทศนี้ผ่าน สื่อและบทวิเคราะห์ของนักวิชาการตะวันตก

เมื่อเป็นเช่นนั้น สื่อจึงกลายเป็นแหล่งข้อมูลหลักในการวิเคราะห์ (Primary Sources) ขณะที่บทวิเคราะห์จากโลก Anglo-American กลายเป็นกรอบอธิบายสำคัญของการทำความเข้าใจอิหร่าน (Secondary Sources)

อ.มูฮัมหมัดอิลยาสชี้ว่า ผลที่ตามมาคือ การวิเคราะห์อิหร่านในไทยจำนวนไม่น้อยมีกรอบเรื่องที่คล้ายคลึงกัน

เช่น การอธิบายว่าอิหร่านถูกปกครองโดยเผด็จการศาสนา การกล่าวถึงการปราบปรามผู้ประท้วงในลักษณะที่เน้นภาพของรัฐอำนาจนิยม หรือการนำเสนอประเด็นนิวเคลียร์ในกรอบความมั่นคงเพียงด้านเดียว

ในมุมมองของเขา ปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่การเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วยกับรัฐบาลอิหร่าน หากแต่อยู่ที่การขาดงานวิจัยเชิงลึกเกี่ยวกับประเทศนี้ในวงวิชาการไทย

เขาเสนอว่าการศึกษาอิหร่านควรพัฒนาไปในลักษณะของ area studies ที่มีความเป็นสหวิทยาการ

นักวิชาการรุ่นใหม่ที่ต้องการศึกษาอิหร่านควรมีความรู้ภาษาเปอร์เซีย ลงพื้นที่ภาคสนาม และทำงานร่วมกับนักวิชาการอิหร่าน เพื่อสร้างองค์ความรู้ที่ตั้งอยู่บนฐานข้อมูลจริง

การทำความเข้าใจอิหร่านในโลกปัจจุบันต้องอาศัยการศึกษาที่ลึกกว่าการใช้คำอธิบายแบบสั้น รัฐอิหร่านเป็นผลผลิตของการปฏิวัติ การเมืองภายใน และแรงกดดันระหว่างประเทศที่ซ้อนทับกัน การอธิบายประเทศนี้ด้วยคำเพียงคำเดียวจึงมักทำให้ภาพของความเป็นจริงถูกทำให้เรียบง่ายเกินไป การศึกษาที่ลึกขึ้นจึงเป็นเงื่อนไขสำคัญในการทำความเข้าใจอิหร่านอย่างรอบด้าน และในการพัฒนาวงวิชาการไทยให้สามารถอธิบายโลกที่ซับซ้อนได้อย่างแม่นยำยิ่งขึ้น