ในทุกยุคของสงคราม มนุษย์ไม่ได้ต่อสู้กันเพียงด้วยอาวุธ แต่ยังต่อสู้กันด้วยคำอธิบายความหมาย และเรื่องเล่าเกี่ยวกับสงครามนั้นด้วย สนามรบของข้อมูลจึงกลายเป็นพื้นที่สำคัญไม่แพ้สนามรบของกองทัพ เพราะก่อนที่กำลังทางทหารจะกำหนดผลลัพธ์ของสงคราม เรื่องเล่ามักมีบทบาทในการกำหนดว่าฝ่ายใดถูกมองว่าเป็นผู้ชอบธรรม และฝ่ายใดถูกมองว่าเป็นผู้รุกราน
ในโลกการเมืองร่วมสมัย ความขัดแย้งระหว่างรัฐไม่ได้เกิดขึ้นเพียงในพื้นที่ทางภูมิศาสตร์เท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นในระดับของการรับรู้ของสาธารณชนด้วย ข่าว ภาพ และคำอธิบายเหตุการณ์สามารถมีอิทธิพลต่อทัศนคติของสังคม และในบางกรณีก็อาจส่งผลต่อการรับรู้เกี่ยวกับความชอบธรรมทางการเมือง รวมถึงการสนับสนุนนโยบายของรัฐ
ในงานวิเคราะห์ร่วมสมัย คำว่า information warfare หรือ “สงครามข้อมูลข่าวสาร” มักถูกใช้เพื่ออธิบายการใช้ข้อมูลและการสื่อสารเป็นส่วนหนึ่งของการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ในความขัดแย้งทางการเมืองและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
แนวคิดนี้สะท้อนให้เห็นว่า สงครามสมัยใหม่ไม่ได้เป็นเพียงการแข่งขันของกำลังทางทหารเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับการแข่งขันเพื่อกำหนดการรับรู้ของสาธารณชนด้วย ผู้ที่สามารถกำหนดเรื่องเล่าเกี่ยวกับเหตุการณ์ได้ก่อน มักมีอิทธิพลต่อกรอบการตีความของสังคมมากกว่า
เมื่อกล่าวถึง “ข่าวปลอม” ควรใช้คำอย่างระมัดระวัง เพราะคำว่า fake news แม้จะถูกใช้แพร่หลายในพื้นที่สาธารณะ แต่ในทางวิชาการมักถูกมองว่าเป็นคำที่กว้างและไม่แม่นยำ นักวิจัยจำนวนมากจึงนิยมใช้คำที่เฉพาะเจาะจงกว่า เช่น misinformation และ disinformation
โดยทั่วไป misinformation หมายถึงข้อมูลที่ไม่ถูกต้องหรือคลาดเคลื่อนซึ่งถูกเผยแพร่โดยปราศจากเจตนาหลอกลวง ขณะที่ disinformation หมายถึงข้อมูลเท็จหรือข้อมูลที่ถูกบิดเบือนซึ่งถูกเผยแพร่โดยมีเจตนาเพื่อทำให้ผู้รับสารเข้าใจผิด
ความแตกต่างในเรื่อง “เจตนา” นี้มีความสำคัญ เพราะช่วยให้เข้าใจว่า การเผยแพร่ข้อมูลที่ผิดพลาดบางครั้งอาจไม่ได้เกิดจากการจงใจโกหก แต่อาจเกิดจากการส่งต่อข้อมูลโดยไม่ได้ตรวจสอบอย่างรอบคอบ
ในบริบทของสงคราม ข้อมูลบิดเบือนจึงอาจถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองได้ เพราะการนำเสนอข้อมูลในลักษณะหนึ่งสามารถช่วยสร้างความชอบธรรมให้ฝ่ายหนึ่ง และลดทอนความน่าเชื่อถือของอีกฝ่ายหนึ่ง
คำว่า propaganda หรือ “โฆษณาชวนเชื่อ” จึงมักถูกใช้เพื่ออธิบายการสื่อสารที่มีเป้าหมายในการชี้นำทัศนคติของผู้รับสาร ซึ่งอาจเกิดขึ้นผ่านการเลือกนำเสนอข้อมูลบางส่วน การใช้ภาษาที่กระตุ้นอารมณ์ หรือการเล่าเรื่องเพียงด้านเดียว
นักทฤษฎีด้านการสื่อสารอย่าง Harold D. Lasswell เคยเสนอแนวคิดว่าการโฆษณาชวนเชื่อเกี่ยวข้องกับการจัดการทัศนคติของสาธารณชนผ่านการใช้สัญลักษณ์ เช่น ภาษา ภาพ หรือคำขวัญทางการเมือง
แนวคิดดังกล่าวช่วยให้เห็นว่า การสื่อสารทางการเมืองไม่ได้เป็นเพียงการส่งข้อมูลเท่านั้น แต่ยังเป็นกระบวนการสร้างความหมาย เพราะการเลือกคำหรือภาพบางอย่างสามารถมีผลต่อวิธีที่ผู้คนตีความเหตุการณ์
ด้วยเหตุนี้ ในช่วงเวลาของความขัดแย้ง เรามักเห็นการใช้ภาษาที่มีน้ำหนักทางอารมณ์สูง เช่น การเรียกฝ่ายหนึ่งว่า “ผู้ปลดปล่อย” ขณะที่อีกฝ่ายถูกเรียกว่า “ผู้ก่อการร้าย” การเลือกใช้ถ้อยคำเช่นนี้สามารถมีอิทธิพลต่อการรับรู้ของสังคมเกี่ยวกับความชอบธรรมของเหตุการณ์
นักวิชาการอย่าง Edward S. Herman และ Noam Chomsky ในหนังสือ Manufacturing Consent เสนอแนวคิดที่เรียกว่า “propaganda model” เพื่ออธิบายว่าการทำงานของสื่ออาจได้รับอิทธิพลจากโครงสร้างทางเศรษฐกิจ การเมือง และสถาบันบางประการ
แนวคิดนี้ชี้ให้เห็นว่า กระบวนการคัดเลือกข่าว การจัดกรอบประเด็น และแหล่งข้อมูลที่สื่อใช้ อาจมีผลต่อสิ่งที่สาธารณชนรับรู้เกี่ยวกับเหตุการณ์ทางการเมือง
ดังนั้น สิ่งที่ปรากฏในข่าวจึงอาจเป็นผลของกระบวนการคัดเลือกและการตีความ มากกว่าจะเป็นภาพสะท้อนของความเป็นจริงทั้งหมด
ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นบทบาทของการโฆษณาชวนเชื่ออย่างชัดเจน โดยเฉพาะในช่วงสงครามโลกครั้งที่หนึ่งและครั้งที่สอง ซึ่งรัฐบาลหลายประเทศใช้โปสเตอร์ ภาพยนตร์ และสื่อสิ่งพิมพ์เพื่อระดมการสนับสนุนจากประชาชน
สื่อเหล่านี้ไม่ได้มีหน้าที่เพียงให้ข้อมูล แต่ยังมีบทบาทในการปลุกเร้าอารมณ์ของสังคม เช่น ความกลัว ความโกรธ หรือความรู้สึกรักชาติ เพื่อทำให้ประชาชนสนับสนุนนโยบายสงครามมากขึ้น
ในศตวรรษที่ 21 การโฆษณาชวนเชื่อไม่ได้หายไป แต่รูปแบบของมันเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก โดยเฉพาะจากการเกิดขึ้นของแพลตฟอร์มดิจิทัลและโซเชียลมีเดีย
แพลตฟอร์มเหล่านี้ทำให้ผู้ใช้งานทั่วไปสามารถเผยแพร่ข้อมูลได้ทันที และข้อมูลหนึ่งชิ้นสามารถถูกส่งต่อไปยังผู้คนจำนวนมากในเวลาอันสั้น
งานวิจัยของ Soroush Vosoughi, Deb Roy และ Sinan Aral ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Science ปี 2018 พบว่า ข่าวเท็จบน Twitter มีแนวโน้มแพร่กระจายได้ไกลกว่า เร็วกว่า และกว้างกว่าข่าวจริง
งานวิจัยดังกล่าวยังพบว่า ข่าวเท็จมีแนวโน้มถูกรีทวีตมากกว่าข่าวจริงประมาณ 70 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งสะท้อนว่าข้อมูลที่กระตุ้นอารมณ์มักได้รับความสนใจและการเผยแพร่มากกว่า
ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมของมนุษย์ด้วย
ในทางจิตวิทยา มีแนวคิดที่เรียกว่า confirmation bias ซึ่งใช้อธิบายแนวโน้มที่ผู้คนมักให้น้ำหนักกับข้อมูลที่สอดคล้องกับความเชื่อเดิมของตนมากกว่าข้อมูลที่ท้าทายความเชื่อนั้น
ในบริบททางการเมือง แนวโน้มนี้อาจสัมพันธ์กับการที่ผู้คนเปิดรับข่าวสารที่สอดคล้องกับจุดยืนเดิมของตน และหลีกเลี่ยงข้อมูลที่ขัดแย้งกับความเชื่อนั้น
นอกจากนี้ เทคโนโลยีดิจิทัลยังทำให้ภาพ เสียง และวิดีโอสามารถถูกตัดต่อหรือใช้ผิดบริบทได้ง่าย ภาพจากเหตุการณ์ในอดีตอาจถูกนำมาใช้ในบริบทใหม่ ซึ่งอาจทำให้ผู้ชมตีความเหตุการณ์คลาดเคลื่อนได้
สิ่งนี้ทำให้หลักฐานที่เคยถูกมองว่าน่าเชื่อถือ เช่น ภาพถ่ายหรือวิดีโอ จำเป็นต้องได้รับการตรวจสอบบริบท แหล่งที่มา และช่วงเวลาของเหตุการณ์มากขึ้น
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา การพัฒนาอย่างรวดเร็วของ ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ได้เพิ่มมิติใหม่ให้กับปัญหาข้อมูลบิดเบือน เทคโนโลยี AI สามารถสร้างข้อความ ภาพ เสียง และวิดีโอที่มีลักษณะสมจริงได้อย่างรวดเร็ว
เทคโนโลยีประเภท generative AI เพิ่มศักยภาพในการสร้างเนื้อหาที่คล้ายรายงานข่าว ภาพเหตุการณ์ หรือเสียงเลียนแบบบุคคลสาธารณะ ซึ่งอาจถูกนำไปใช้ทั้งในด้านสร้างสรรค์และในด้านการบิดเบือนข้อมูล
หนึ่งในความเสี่ยงสำคัญที่ถูกกล่าวถึงอย่างกว้างขวางคือ deepfake ซึ่งเป็นสื่อสังเคราะห์ที่ใช้ AI สร้างหรือดัดแปลงภาพและเสียงให้ดูเหมือนบุคคลจริงกำลังพูดหรือกระทำบางอย่าง ทั้งที่เหตุการณ์นั้นไม่เคยเกิดขึ้นจริง
ในบริบทของสงครามหรือวิกฤติการเมือง สื่อสังเคราะห์ประเภทนี้อาจถูกใช้เพื่อสร้างความสับสน ทำลายชื่อเสียงบุคคล หรือสร้างหลักฐานเท็จที่มีผลต่อการรับรู้ของสังคม
นักปรัชญาการเมืองอย่าง Hannah Arendt เคยอภิปรายถึงอันตรายของสภาวะที่เส้นแบ่งระหว่างข้อเท็จจริงกับเรื่องแต่งพร่าเลือนลง ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่อาจทำให้การชี้นำความคิดเห็นของสังคมเกิดขึ้นได้ง่ายขึ้น
ด้วยเหตุนี้ การรู้เท่าทันสื่อ (media literacy) จึงมีความสำคัญอย่างมาก เพราะหมายถึงความสามารถในการตรวจสอบ ประเมิน และตีความข้อมูลอย่างมีวิจารณญาณ ในโลกที่ข้อมูลสามารถถูกสร้าง ดัดแปลง และเผยแพร่ได้อย่างรวดเร็ว การตั้งคำถามต่อแหล่งข่าวและหลักฐานจึงเป็นทักษะสำคัญของพลเมืองในสังคมข้อมูลข่าวสารร่วมสมัย
สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
