การยาสูบกำไรทรุดต่อเนื่องจาก 9 พันล้านเหลือหลักร้อยล้าน เปิดปมภาษีบุหรี่ 2 อัตรา ฉุดรายได้รัฐ–บุหรี่เถื่อนโตไม่หยุดกินตลาด 28% จี้คลังเร่งปรับโครงสร้างภาษี
การยาสูบแห่งประเทศไทยเผชิญวิกฤตกำไรหดเรื้อรัง จากกว่า 9,000 ล้านบาทในปี 2560 เหลือเพียง 506 ล้านบาทในปี 2568 ขณะที่รายได้ภาษีบุหรี่รัฐลดลงต่อเนื่อง ซ้ำเติมด้วยการเติบโตแบบก้าวกระโดดของบุหรี่ผิดกฎหมายที่ครองตลาดเกือบ 30% นักวิชาการชี้โครงสร้างภาษีสองอัตรากระตุ้นการแข่งขันตัดราคา กระทบรายได้รัฐวิสาหกิจและเกษตรกรผู้ปลูกใบยาสูบ ด้าน “กรณ์ จาติกวณิช” เคยจี้กระทรวงการคลังทบทวนนโยบาย หลังประเมินรัฐสูญเสียรายได้สะสมเกือบแสนล้านบาท ขณะที่ฝ่ายสาธารณสุขและนักวิชาการเสนอปรับภาษีเป็นอัตราเดียว ควบคู่ปราบปรามบุหรี่เถื่อนอย่างจริงจัง
สถานการณ์อุตสาหกรรมยาสูบไทยกำลังเผชิญแรงกดดันรอบด้าน ทั้งจากกฎหมายควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบและการบริโภคยาสูบที่เข้มงวด โครง สร้างภาษีสรรพสามิตบุหรี่แบบสองอัตราที่เริ่มใช้ตั้งแต่ปี 2560 ซึ่งกำลังถูกตั้งคำถามจากหลายฝ่ายถึงประสิทธิภาพในการจัดเก็บรายได้ ตลอดจนสถานการณ์การค้าบุหรี่ผิดกฎหมายซึ่งเติบโตจนมีส่วนแบ่งเกินกว่าหนึ่งในสี่ของตลาด ซึ่งกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลกระทบโดยตรงต่อความสามารถในการแข่งขันและผลประกอบการของการยาสูบแห่งประเทศไทย (ยสท.) ให้ทรุดลงไม่หยุดในช่วงเกือบหนึ่งทศวรรษที่ผ่านมา ส่งผลกระทบต่อปริมาณการรับซื้อใบยาสูบจากเกษตรกรที่ลดลงเกินครึ่ง รายได้ภาษีสรรพสามิตยาสูบหดตัวต่อเนื่อง

ข้อมูลผลการดำเนินงานของ ยสท. ปีงบประมาณ 2568 ระบุว่า มีกำไรสุทธิ 506.82 ล้านบาท ลดลงจาก 1,041.09 ล้านบาทในปี 2564 และแตกต่างอย่างมากเมื่อเทียบกับปี 2560 ที่เคยมีกำไรสูงกว่า 9,000 ล้านบาท ส่วนปีงบประมาณ 2569 มีผลกำไรสุทธิ 662.23 ล้านบาท จากข้อมูลผลการดำเนินงานจริง 11 เดือน ระหว่างเดือนตุลาคม 2568 ถึงสิงหาคม 2569 แม้สะท้อนสัญญาณฟื้นตัว แต่ยังอยู่ในระดับต่ำเมื่อเทียบกับอดีต
นายภูมิจิตต์ พงษ์พันธุ์งาม ผู้ว่าการการยาสูบแห่งประเทศไทย เปิดเผยเมื่อวันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2569 ว่า ตลาดบุหรี่ในประเทศเผชิญแรงกดดันจากหลายปัจจัย ทั้งพฤติกรรมผู้บริโภคที่เปลี่ยนแปลง นโยบายสาธารณสุขที่มุ่งลดจำนวนผู้สูบบุหรี่ และการขยายตัวของบุหรี่ผิดกฎหมาย ส่งผลให้รายได้จากการจำหน่ายบุหรี่ของ ยสท. ลดลงกว่า 43% และกำไรลดลงกว่า 94%
ปัจจัยสำคัญอีกประการหนึ่งคือความแตกต่างด้านราคา โดยบุหรี่ถูกกฎหมายมีราคาจำหน่ายต่ำสุดประมาณ 65–70 บาทต่อซอง ขณะที่บุหรี่ผิดกฎหมายมีราคาเพียง 25–30 บาทต่อซอง ทำให้เกิดช่องว่างด้านราคาที่ส่งผลกระทบต่อความสามารถในการแข่งขันของผู้ประกอบการที่อยู่ในระบบภาษีอย่างชัดเจน
สำหรับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตบุหรี่ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน เป็นระบบภาษีตามมูลค่าแบบสองอัตรา โดยจัดเก็บในอัตรา 25% สำหรับบุหรี่ที่มีราคาขายปลีกไม่เกิน 72 บาทต่อซอง และอัตรา 42% สำหรับบุหรี่ที่มีราคาขายปลีกสูงกว่า 72 บาทต่อซอง ซึ่งเป็นโครงสร้างที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าส่งผลทางอ้อมให้ผู้ผลิตและผู้นำเข้าต้องปรับราคาสินค้าให้อยู่ในช่วงที่เสียภาษีต่ำ กระตุ้นให้เกิดการแข่งขันด้านราคาที่รุนแรงโดยเฉพาะในกลุ่มบุหรี่ราคาประหยัด จนกลายเป็นการบิดเบือนโครงสร้างตลาดที่มีการกระจุกตัวของบุหรี่ที่มีราคาไม่เกิน 72 บาทต่อซองเกินกว่าร้อยละ 95 ของตลาดรวม
ประเด็นดังกล่าวยังเชื่อมโยงกับปัญหาบุหรี่ผิดกฎหมายที่เติบโตต่อเนื่อง โดยข้อมูลการสำรวจซองบุหรี่เปล่า (Empty Pack Survey หรือ EPS) ซึ่งอ้างอิงในงานศึกษาของคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระบุว่า ในไตรมาสแรกของปี 2569 บุหรี่ผิดกฎหมายมีสัดส่วนประมาณ 28% ของตลาด หรือมากกว่าหนึ่งในสี่ของการบริโภคบุหรี่ทั้งหมด พร้อมประเมินความสูญเสียรายได้ภาษีของภาครัฐจากบุหรี่ผิดกฎหมายไว้ราว 40,000 ล้านบาทต่อปี
ทั้งนี้ การขยายตัวของตลาดบุหรี่ผิดกฎหมายไม่เพียงกระทบต่อรายได้ภาษีและยอดจำหน่ายของผู้ประกอบการที่เสียภาษีถูกต้องเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่การผลิตในประเทศ รวมถึงเกษตรกรผู้ปลูกใบยาสูบที่พึ่งพารายได้จากอุตสาหกรรมดังกล่าว ทำให้การแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องดำเนินควบคู่กันทั้งด้านนโยบายภาษีและการป้องกันและปราบปรามการลักลอบผลิต นำเข้า และจำหน่ายบุหรี่ผิดกฎหมาย

ด้าน ศ.พญ.สุวรรณา เรืองกาญจนเศรษฐ์ รองผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและจัดการความรู้เพื่อการควบคุมยาสูบ (ศจย.) ให้ข้อมูลต่อคณะกรรมาธิการการสาธารณสุข สภาผู้แทนราษฎร เมื่อวันที่ 22 ตุลาคม 2569 ว่า การเปลี่ยนโครงสร้างภาษีบุหรี่ในปี 2560 ส่งผลให้บุหรี่ต่างประเทศสามารถปรับราคาลงมาแข่งขันในช่วงภาษีต่ำ กระทบต่อรายได้ภาษีของรัฐ ส่วนแบ่งตลาดของบุหรี่ที่ผลิตในประเทศ ตลอดจนรายได้ของ ยสท. และเกษตรกรผู้ปลูกใบยาสูบ

สอดคล้องกับข้อเสนอของ ผศ.ดร.นพ.วิชช์ เกษมทรัพย์ ผู้อำนวยการ ศจย. ที่เห็นว่ารัฐบาลควรเร่งปรับระบบภาษีสรรพสามิตบุหรี่เป็นอัตราเดียว พร้อมพิจารณาปรับเพิ่มภาษีตามมูลค่าและตามปริมาณอย่างเหมาะสม เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการจัดเก็บรายได้และลดจำนวนผู้สูบบุหรี่ ควบคู่กับการยกระดับมาตรการปราบปรามบุหรี่ผิดกฎหมาย การเข้าร่วมพิธีสารเพื่อขจัดการค้ายาสูบผิดกฎหมาย และการป้องกันการแทรกแซงนโยบายสาธารณะจากธุรกิจยาสูบ
มีข้อสังเกตว่า ในปัจจุบันการปรับขึ้นภาษีสรรพสามิตบุหรี่ซึ่งทำให้บุหรี่ในระบบภาษีมีราคาสูงไม่ได้ทำให้อัตราการสูบบุหรี่ลดลงอย่างมีนัยหรือได้สัดส่วนกับรายรับภาษีสรรพสามิตที่หดตัวลง นั่นเป็นเพราะการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้สูบในการหันไปบริโภคบุหรี่ผิดกฎหมายที่มีราคาต่ำกว่าถึง 1-2 เท่าตัว จึงมีความเห็นจากนักวิชาการหลายฝ่ายถึงการออกแบบโครงสร้างและอัตราภาษีสรรพสามิตบุหรี่ซิกาแรตใหม่
หนึ่งในทางเลือกที่เสนอโดย ศ.ดร.อิศรา ศานติศาสน์ และคณะวิจัย เสนอภาษีอัตราเดียว โดยปรับเพิ่มอัตราภาษีตามปริมาณจาก 25 บาทต่อซอง (1.25 บาทต่อมวน) เป็น 35 บาทต่อซอง (1.75 บาทต่อมวน) และปรับอัตราภาษีตามมูลค่าเป็นอัตราเดียว ณ ร้อยละ 30 โดยชี้ว่าจะช่วยให้รัฐมีรายรับภาษีเพิ่มขึ้นกว่า 9,100 ล้านบาทและยอดขายบุหรี่ซิกาแรตจะลดลง 242 ล้านซอง โดยที่ปริมาณบุหรี่ที่ลดลงหนึ่งในสามหรือกว่า 80 ล้านซองจะถูกทดแทนด้วยบุหรี่หนีภาษีและยาเส้นหรือบุหรี่มวนเอง
ส่วนรายงานผลการพิจารณาศึกษาญัติติ เรื่อง แนวทางการแก้ไขปัญหายาสูบและยาเส้นราคาตกต่ำ ของ คณะกรรมาธิการการเงิน การคลัง สถาบันการเงินและตลาดการเงิน สภาผู้แทนราษฎร ในปี 2567 แสดงผลที่แตกต่างออกไป กล่าวคือ หากจัดเก็บภาษีตามมูลค่าในอัตราร้อยละ 25 อัตราเดียว พร้อมปรับเพิ่มภาษีตามปริมาณจาก 25 บาทต่อซอง (1.25 บาทต่อมวน) เป็น 26 บาทต่อซอง (1.30 บาทต่อมวน) รัฐจะมีรายรับภาษีเพิ่มขึ้น 687.30 ล้านบาทต่อปี โดยปริมาณบุหรี่ในตลาดไม่เปลี่ยนแปลง แต่หากจัดเก็บภาษีตามมูลค่าในอัตราร้อยละ 30 พร้อมปรับขึ้นภาษีตามปริมาณเป็น 26 บาทต่อซอง (1.30 บาทต่อมวน) รัฐจะมีรายรับภาษีลดลง 518.5 ล้านบาทต่อปี และปริมาณถูกกฎหมายในตลาดลดลง 152.3 ล้านซองต่อปี
ด้านผลการศึกษาโดย รศ.ดร.ถิรภาพ ฟักทอง จากศูนย์บริการวิชาการเศรษฐศาสตร์ คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เสนอแผนการปรับภาษีบุหรี่ซิกาแรตในระยะยาวแบบขั้นบันได (escalator) โดยใช้โครงสร้างภาษีบุหรี่เป็นอัตราเดียวมีอัตราระหว่างร้อยละ 25 ถึงร้อยละ 28 ควบคู่กับการยกระดับการปราบปรามสินค้าผิดกฎหมายอย่างต่อเนื่อง โดยเริ่มจัดเก็บภาษีตามมูลค่าในอัตราร้อยละ 25 และปรับภาษีตามปริมาณเพิ่มขึ้น 0.05 บาทต่อมวน (1 บาทต่อซอง) ทุกๆ 2 ปี จะทำให้ในปี 2588 ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายจะลดลงเหลือ 56.2 ถึง 62.6 ล้านซองต่อปี (ลดลงร้อยละ 6.2 – 15.7) ขึ้นอยู่กับความเข้มข้นต่อเนื่องของการปราบปราม และรายรับภาษีสรรพสามิตเพิ่มขึ้น 517 ล้านบาท และหากจัดเก็บภาษีตามมูลค่า ณ ร้อยละ 28 และปรับภาษีตามปริมาณเพิ่มขึ้น 0.05 บาทต่อมวน (1 บาทต่อซอง) ทุกๆ 2 ปี ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายจะลดลงเหลือ 64.7 ล้านซองต่อปี (ลดลงร้อยละ 3.0) และรายรับภาษีสรรพสามิตเพิ่มขึ้น 2,941 ล้านบาท

ก่อนหน้านี้ นายกรณ์ จาติกวณิช อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ได้หยิบยกปัญหาโครงสร้างภาษีบุหรี่ขึ้นอภิปรายระหว่างการพิจารณางบประมาณของกระทรวงการคลังในสภาผู้แทนราษฎร เมื่อวันที่ 7 กันยายน 2569 โดยตั้งข้อสังเกตว่า นโยบายภาษีบุหรี่ที่ดำเนินมาตลอดหลายปีไม่ได้ทำให้จำนวนผู้สูบบุหรี่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่รายได้ภาษีของรัฐกลับลดลงต่อเนื่อง โดยประเมินว่าภาครัฐสูญเสียรายได้สะสมเกือบแสนล้านบาท นายกรณ์จึงเสนอให้กระทรวงการคลังและกรมสรรพสามิตทบทวนโครงสร้างภาษีบุหรี่ โดยพิจารณาทั้งประสิทธิภาพการจัดเก็บรายได้ ผลกระทบต่อการแข่งขัน และการขยายตัวของบุหรี่ผิดกฎหมาย ซึ่งประเด็นดังกล่าวได้รับการนำเสนออีกครั้งผ่านรายงานของ Thai PBS Policy Watch เมื่อวันที่ 22 กันยายน 2569
สถานการณ์ที่เกิดขึ้นสะท้อนให้เห็นว่า ปัญหาอุตสาหกรรมยาสูบไทยไม่ได้จำกัดอยู่เพียงผลกำไรของรัฐวิสาหกิจที่ลดลง แต่ยังเกี่ยวข้องกับประสิทธิภาพการจัดเก็บภาษี การแข่งขันในตลาด ผลกระทบต่อเกษตรกร และเป้าหมายด้านสาธารณสุข โดยเฉพาะเมื่อบุหรี่ผิดกฎหมายมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นจนเข้าใกล้หนึ่งในสามของตลาด

ท่ามกลางข้อเสนอจากนักวิชาการ ฝ่ายสาธารณสุข และฝ่ายการเมืองที่เรียกร้องให้ทบทวนโครงสร้างภาษีบุหรี่ จึงเป็นประเด็นที่ต้องจับตาว่ากระทรวงการคลังและกรมสรรพสามิตจะมีแนวทางปรับปรุงระบบภาษีอย่างไร เพื่อสร้างสมดุลระหว่างการรักษารายได้ของรัฐ การลดการบริโภคยาสูบ และการแก้ไขปัญหาบุหรี่ผิดกฎหมายอย่างยั่งยืน






