เส้นทางกาแฟจากเยเมนถึงลอนดอน ในศตวรรษที่ 10-17

256
Photo : legendarycollegian.com

1. บทนำ

งานเขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของกาแฟจำนวนมากมักจะกล่าวถึงความคิดเห็นที่แตกต่างกันอย่างกว้างขวางในเรื่องเกี่ยวกับการค้นพบกาแฟว่าเกิดขึ้นได้อย่างไรและเมื่อไหร่ นักประวัติศาสตร์ไม่สามารถหาบทสรุปที่สอดคล้องตรงกันได้และยังคงยากที่จะกำหนดช่วงเวลาที่เชื่อถือได้ ตำราที่รู้จักกันว่าเก่าแก่ที่สุดที่ศึกษาถึงประวัติศาสตร์ของกาแฟเป็นตำราของมุสลิม มีมาจากศตวรรษที่ 15 อย่างที่เราจะเห็นได้ว่า ผลงานเหล่านี้ให้ข้อมูลอย่างกว้างขวางจำนวนมากเกี่ยวกับลักษณะทางสังคมของเครื่องดื่มนี้ รวมไปถึงกระบวนการที่ทำให้มันแพร่กระจายไปยังส่วนต่างๆ ในโลกมุสลิม เป็นเหตุการณ์หนึ่งที่เกิดขึ้นในช่วงศตวรรษที่ตำราเหล่านี้ถูกเขียนขึ้นมา

อย่างไรก็ตาม สำหรับการค้นพบกาแฟเป็นครั้งแรกนั้น ยังมีช่องว่างที่น่าคิดอยู่บางส่วนเพราะตำราเหล่านี้อ้างอิงจากเพียงประจักษ์พยานผู้ร่วมสมัยของมันเท่านั้นซึ่งไม่ได้ย้อนกลับไปในหลายรุ่นก่อน เพื่อติดตามลำดับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ของกาแฟ ด้วยเหตุนี้ นักประวัติศาสตร์ที่ติดตามตำราเหล่านี้ได้ให้เหตุผลขัดแย้งกันในเรื่องการเริ่มนำกาแฟเข้าไปสู่โลกมุสลิมในอดีต ยกตัวอย่างเช่น แฮทท๊อกซ์ ได้ระบุไว้ว่าเป็นศตวรรษที่ 15 โดยอ้างจากแหล่งข้อมูลภาษาอาหรับเหล่านี้ เขาอ้างว่ามุสลิมชาวเยเมนได้ซื้อกาแฟจากเอธิโอเปียเมื่อประมาณ ค.ศ.1400

อย่างที่เราจะเห็นต่อไป จากหลักฐานอื่นๆ เช่น จากของอัร-รอซี และอิบนฺ ซีนา เราจะได้ข้อสรุปว่า กาแฟเป็นที่รู้จักกันมานานตั้งแต่ช่วงเริ่มต้นศตวรรษที่ 10 อย่างน้อยก็ในวงการแพทย์

2. แหล่งที่มาของมุสลิมในยุคแรกเริ่ม

จากความเห็นของฟัครุดดีน อะบู บักร์ อิบนฺ อะบี ยาซีด อัล-มักกี กล่าวอ้างว่า ชาวซูฟีกลุ่มหนึ่งที่ใช้ชื่อนิกายว่า ชาดิลยา ผู้เคยทำอัล-เกาะฮ์วา มาจากค๊อฟตา โดยใช้ใบกั๊ต (Al-Qat) พืชกระตุ้นร่างกายชนิดหนึ่งที่รู้จักกันดีในแถบอาหรับ เนื่องจากการขาดแคลนกั๊ตในเอเดน เชคอัล-ดับฮานีได้แนะนำให้ผู้ปฏิบัติตามท่านใช้ bunn (เมล็ดกาแฟ) แทน อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่หลักฐานแน่นอนที่จะกล่าวว่า ครั้งแรกที่มีการใช้กาแฟในเยเมนคือเมื่อศตวรรษที่ 15 กาแฟอาจเป็นที่รู้จักกันมาก่อนหน้านี้แล้ว แต่ถูกแทนชื่อด้วยคำว่า Al-Qat ในตอนนั้น

รูปที่ 1 การกระจายทางภูมิศาสตร์ของผลผลิตกาแฟชนิดต่างๆ (r : โรบัสต้า, a : อาราบิก้า, m : โรบัสต้าและอาราบิก้า)
รูปที่ 1 การกระจายทางภูมิศาสตร์ของผลผลิตกาแฟชนิดต่างๆ (r : โรบัสต้า, a : อาราบิก้า, m : โรบัสต้าและอาราบิก้า)

แฮ๊ทท๊อกซ์ได้กล่าวถึงแหล่งที่มาของอาหรับอื่นๆ ซึ่งเขาอ้างการกำหนดว่ากาแฟเริ่มถูกแนะนำให้รู้จักกันเมื่อกลางศตวรรษที่ 15 เป็นช่วงแรกเริ่มที่สุดแล้ว ทฤษฎีนี้สอดคล้องกันกับทฤษฎีของจอห์น เอลลิส ผู้ที่อ้างถึงอิบนฺ ชิฮาบ อัด-ดีน (ศตวรรษที่ 15) ที่ให้อ้างการแนะนำให้รู้จักการดื่มกาแฟในเยเมนเป็นครั้งแรกแก่ญามาล อัด-ดีน มุฟตีจากเอเดน ผู้ซึ่งเกือบร่วมสมัยกับเขา ระหว่างการเดินทางไปเปอร์เซียของเขาครั้งหนึ่ง ญามาล อัด-ดีน ได้เห็นคนในประเทศของเขาบางคนดื่มกาแฟ ในตอนนั้น เขาไม่ได้ให้ความสนใจมากนัก แต่ระหว่างการเดินทางกลับเอเดน เขาเกิดล้มป่วยลง และตัดสินใจที่จะลองดื่มกาแฟเพื่อจะดูว่ามันจะช่วยให้อาการของเขาดีขึ้นได้ ไหม เมื่อลองดื่มดูแล้ว ไม่เพียงแต่สุขภาพของเขาจะดีขึ้นเท่านั้น แต่ยังได้รับคุณสมบัติที่มีประโยชน์อื่นๆ อีก ประกอบไปด้วยการบรรเทาความปวดศีรษะ ทำให้มีชีวิตชีวา และทำให้ไม่ง่วง ด้วยเหตุนี้ จึงแนะนำให้เพื่อนสมาชิกชาวซูฟีของเขาได้ดื่มกันเพื่อช่วยให้พวกเขาทำนมาซ ข้ามคืนกันได้ ตัวอย่างและต้นแบบจากมุฟตีท่านนี้ได้ทำให้กาแฟมีชื่อเสียงขึ้นมา มันถูกเผยแพร่ไปทั่ว และเข้าแทนที่การดื่มกั๊ตได้ทีละน้อย

อย่างไร ก็ตาม แหล่งที่มาของตุรกีมีอายุย้อนไปมากกว่านี้ บริเซลได้กล่าวไว้ใน Kahvaler Kitab ของเขาว่าการค้นคบกาแฟเป็นครั้งแรกคือเมื่อปี 1258 เขาให้คำอธิบายอ้างไปถึงเชคผู้มีชื่อว่าอุมัรฺ ผู้ซึ่งค้นพบกันด้วยความบังเอิญจากความหิว ซึ่งทำให้เขารับประทานเมล็ดของมัน มีหลักฐานแวดล้อมที่สนับสนุนมุมมองและข้อเสนอแนะของตุรกีที่ว่าจริงๆ แล้ว กาแฟเป็นที่รู้จักของมุสลิมมานานก่อนศตวรรษที่ 15 การมีภาชนะดินเผาหรือเงินรูปร่างเหมือนคนโท ซึ่งสามารถอ้างอิงได้ถึงการมีกาแฟ ก็เริ่มมีอยู่โลกมุสลิมมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 13 และ 14 แล้ว

ยังมีหลักฐานมากกว่านั้นที่แสดงให้เห็นว่ากาแฟเปนที่รู้จักของมุสลิมมาก่อนหน้าปี 1258 ที่บริเซลระบุไว้อีก เรารู้กันว่าอิบนุซีนา (เอวิเซนน่า) ผู้เป็นนักวิชาการและแพทย์ได้ใช้กาแฟเป็นยาเมื่อประมาณสหัสวรรษแรก มีการอ้างอิงและการอรรถาธิบายถึงสรรพคุณทางยาของกาแฟเอาไว้ในตำรา Al-Qanun fi al-tib ของเขา ซึ่งเขาได้อธิบายว่ากาแฟเป็น “ส่วนประกอบที่มาจากเยเมน กล่าวกันว่ามันผลิตมาจากรากของ Thorn Aegiptia ซึ่งจะหล่นเมื่อสุกงอม ชนิดที่ดีกว่าคือสีเหลือง และเบา กลิ่นหอม เมล็ดสีขาวและหนักจะไม่ค่อยดี มันช่วยฟื้นฟูร่างกาย ทำความสะอาดผิวหนัง และทำให้ความชื้นที่อยู่ด้านใต้ของมันแห้งขึ้น และทำให้ร่างกายมีกลิ่นหอม” คำกล่าวอ้างนี้ทำให้เป็นที่ชัดเจนว่ากาแฟมีในเยเมนมาอย่างน้อยก็เมื่อประมาณ ศตวรรษที่ 10 แล้ว ก่อนหน้าเขา นายแพทย์อัล-รอซี(รอเซส)